Jak poprawić samodyscyplinę, gdy motywacja już nie działa

Czujesz, że samodyscyplina to twój największy wróg? Jesteś w tłumie. W kraju, gdzie kombinowanie uchodzi nieraz za cnotę, a ciężka praca za naiwniactwo, rozmowa o samodyscyplinie budzi śmiech lub zażenowanie. Jednak prawda jest bardziej brutalna niż kiedykolwiek – samodyscyplina nie jest dla wybranych, nie rodzi się z motywacji, a polska codzienność tylko komplikuje sprawę. Ten artykuł nie jest kolejnym cukierkowym poradnikiem; to głęboka, niewygodna i miejscami szokująca analiza tego, jak naprawdę poprawić samodyscyplinę. Dowiesz się, dlaczego wszystko, czego dotąd próbowałeś, to dopiero początek. Odkryjesz, jak nawyki, środowisko, technologia i własna głowa sabotują twoje próby, i poznasz metody, które przełamują schemat, nie pozostawiając złudzeń co do ceny sukcesu. Zanurz się, jeśli masz odwagę zobaczyć swoje słabości w bezlitosnym świetle nauki, kultury i doświadczenia.

Samodyscyplina – dlaczego w Polsce to temat tabu?

Kult pracy kontra rzeczywistość codzienności

Historia polskiej samodyscypliny to sinusoida – od surowości pruskiej szkoły, przez kombinowanie w PRL-u, po dzisiejszą modę na hustle culture, która jest często maską dla chaosu. W teorii cenimy pracowitość i odpowiedzialność, lecz rzeczywistość to wieczna walka z odwlekaniem, pokusami i społeczną presją, by nie wychylać się zbytnio ponad przeciętność. Przez dekady samodyscyplina była utożsamiana z posłuszeństwem, a nie ze świadomym wyborem. Współczesna Polska wciąż szarpie się między kultem „bycia zaradnym” a tęsknotą za zachodnim etosem produktywności. Te dwa światy spotykają się w biurach open space, na wykładach z zarządzania i w domowych kuchniach, gdzie lista zadań miesza się z kolejną kawą.

Dzisiejszy pracownik gig economy, freelancer czy student nie ma już nad głową groźnego nauczyciela z PRL, ale presja bycia zawsze dostępnym i „na czasie” nie ustępuje. Harmonogram w telefonie, powiadomienia z aplikacji, wiecznie odkładane zadania – wszystko to sprawia, że samodyscyplina zyskuje nowy, przewrotny wymiar: nie narzuconej z góry kary, ale ciągłego niepokoju i walki z samym sobą.

"Samodyscyplina? U nas to ciągła walka, nie styl życia." – Agnieszka, HR managerka z Warszawy

Tabela 1: Ewolucja samodyscypliny w Polsce na tle przemian społecznych. Źródło: Opracowanie własne na podstawie CBOS, 2023 i badań kulturoznawczych.

Jak wstyd wpływa na brak samodyscypliny

Presja społeczna, by być „ogarniętym”, potrafi paraliżować. Zamiast konstruktywnej motywacji rodzi wstyd, który działa jak samospełniająca się przepowiednia. Gdy nie spełniasz oczekiwań – swoich, rodziny, przełożonych – pojawia się poczucie bycia niewystarczającym. Ten cykl nakręca spiralę: im więcej wstydu, tym mniejsza szansa na skuteczne działanie. Badania psychologiczne podkreślają, że wstyd prowadzi do unikania, nie do poprawy zachowań. Samokrytyka zamienia się w auto-sabotaż, a każda porażka staje się dowodem własnej bezwartościowości, zamiast bodźcem do nauki.

Warto rozróżnić winę – która dotyczy czynu, a nie cech osobistych – od wstydu, który uderza w samoocenę. Według psychologów, to właśnie chroniczny wstyd, a nie lenistwo, jest jednym z głównych wrogów samodyscypliny.

• Samokrytyka zamienia się w paraliż decyzyjny.
• Unikanie zadań, by nie doświadczyć kolejnej porażki.
• Nadmierna analiza błędów prowadzi do rezygnacji z działania.
• Porównywanie się do innych zamiast analizy własnego postępu.
• Utrwalanie negatywnych przekonań o sobie.
• Cykl wstydu i kompensacyjnych zachowań (np. kompulsywne korzystanie z telefonu).
• Przekładanie winy na okoliczności lub innych, by uniknąć odpowiedzialności.

Mit: samodyscyplina to kwestia charakteru

Naukowe podstawy samodyscypliny

Mit, że samodyscyplinę mają tylko „silne charaktery”, jest tak samo szkodliwy, jak popularny. Aktualna neurobiologia wykazuje, że kontrola impulsów to nie cecha zapisana w DNA, a złożony proces zależny od wielu czynników: poziomu dopaminy, plastyczności mózgu i codziennych nawyków. Według najnowszych polskich badań (2024), poziom dopaminy w korze przedczołowej jest silnie związany z odpornością na pokusy, a regularna praktyka samokontroli prowadzi do trwałych zmian w strukturze mózgu. To nie „charakter” zarządza twoim zachowaniem, lecz systemy i środowisko, w jakim funkcjonujesz.

• Samodyscyplina: Umiejętność podejmowania działań zgodnych z długofalowymi celami mimo chwilowych pokus. Przykład: Odmówienie scrollowania social mediów podczas pracy.
• Samoregulacja: Szeroki proces zarządzania emocjami, myślami i zachowaniami, obejmujący samodyscyplinę i inne strategie adaptacyjne.
• Prokrastynacja: Odkładanie ważnych zadań pomimo wiedzy o negatywnych konsekwencjach – nie jest brakiem silnej woli, lecz efektem dysfunkcyjnych mechanizmów samoregulacji.

"Charakter to tylko punkt wyjścia, nie wyrok." – Marek, trener mentalny

Dlaczego silna wola jest przereklamowana

Popularne poradniki każą „wzmacniać silną wolę”. Jednak badania SWPS i Uniwersytetu Jagiellońskiego pokazują, że poleganie wyłącznie na wewnętrznej sile to przepis na klęskę. Siła woli wyczerpuje się w ciągu dnia – to zasób, nie perpetuum mobile. O wiele skuteczniejsze są systemy: automatyzacja decyzji, rutyny, minimalizacja pokus, odpowiednie otoczenie. Systemy pozwalają działać nawet, gdy nie ma motywacji – a to ona najczęściej zawodzi w kluczowych momentach.

Tabela 2: Porównanie metod samodyscypliny. Źródło: Opracowanie własne na podstawie SWPS, 2023.

• Pozwala wyeliminować decyzje-pułapki („czy zacząć?”).
• Zmniejsza ryzyko wyczerpania siły woli.
• Buduje odporność na pokusy poprzez automatyzm.
• Pozwala mierzyć postęp i wyciągać wnioski z danych.
• Ułatwia adaptację do nowych warunków.

Samodyscyplina w praktyce: zasady, które działają (i te, które są bzdurą)

Najczęstsze błędy i pułapki

Większość Polaków zaczyna od złej strony: próbują „zaorać się” od razu, wybierają najbardziej popularne techniki z internetu, ignorując własne ograniczenia. Najczęstszym błędem jest przecenianie roli motywacji i niedocenianie rutyny. Kolejna pułapka to perfekcjonizm – przekonanie, że albo zrobię wszystko idealnie, albo wcale. To prosta droga do wypalenia i porzucenia celu po kilku dniach.

1. Wybieranie metod wymagających natychmiastowej zmiany stylu życia.
2. Stosowanie zbyt wielu narzędzi jednocześnie (aplikacje, checklisty, notatki).
3. Brak jasno określonego celu i kryteriów sukcesu.
4. Porównywanie się do innych zamiast śledzenia własnego postępu.
5. Bagatelizowanie odpoczynku i regeneracji.
6. Mylenie samodyscypliny z samokarą.
7. Przekonanie, że „od jutra” będzie łatwiej.

Co naprawdę działa? Sprawdzony system krok po kroku

Sprawdzony system opiera się na kilku żelaznych zasadach: ograniczenie pokus, jasny cel, codzienne rytuały i mierzalny postęp. Według Jamesa Cleara („Atomic Habits”) oraz polskich praktyków zmiana powinna być stopniowa, a nie rewolucyjna.

1. Zdefiniuj precyzyjny cel (np. „pracuję codziennie 30 minut bez powiadomień”).
2. Usuń największe pokusy z otoczenia (telefon w innym pokoju, aplikacje blokujące strony).
3. Ustal rytuał startowy (np. zawsze przed nauką pijesz szklankę wody).
4. Wybierz najprostszy możliwy pierwszy krok.
5. Dokumentuj postępy – zapisuj, co udało się zrobić, nawet najmniejsze osiągnięcia.
6. Oceniaj efekty raz w tygodniu, nie codziennie.
7. Wprowadzaj drobne korekty – system nie jest świętością.
8. Dbaj o odpoczynek, szczególnie po porażkach.
9. Nagradzaj się za konsekwencję, nie za efekt końcowy.
10. Szukaj wsparcia – rozmawiaj o postępach z kimś zaufanym.

Każdy krok da się zaadaptować: student może ustalić rytuał porannej nauki, a freelancer – blokować rozpraszacze w godzinach pracy.

Lista kontrolna: Samodyscyplina – czy jesteś gotów na start?

• Ustalony jasny cel?
• Określone narzędzia do mierzenia postępu?
• Gotowość do wyeliminowania pokus z otoczenia?
• Plan na porażki i dni słabości?
• Wsparcie zaufanej osoby lub grupy?
• Rytuał startowy i kończący zadanie?

Największe mity obalone

Pięć najpopularniejszych mitów o samodyscyplinie w Polsce:

• Samodyscyplina jest wrodzona – badania pokazują, że można ją trenować.

• Motywacja to podstawa – działanie wyprzedza motywację, nie odwrotnie.

• Perfekcjonizm pomaga działać – w rzeczywistości blokuje i wywołuje lęk przed błędem.

• Więcej narzędzi = większa skuteczność – mniej znaczy więcej.

• Samodyscyplina to brak luzu – odpoczynek to nie luksus, a warunek przetrwania.

• Samodyscyplina jest „cool” tylko na Instagramie – w realu wymaga rezygnacji z natychmiastowej gratyfikacji.

• Silna wola to wszystko – środowisko i systemy są ważniejsze.

• Każda porażka to koniec – w rzeczywistości to okazja do nauki.

• Samodyscyplina = uległość – to świadomy wybór, nie podporządkowanie się.

• Odpoczynek to lenistwo – bez niego nie ma trwałych zmian.

• Dobrze zaplanowany dzień to gwarancja sukcesu – życie często weryfikuje plany.

Każdy z tych mitów ma swoje źródło w kulturze, mediach i błędach systemu edukacji. Im szybciej je obalisz, tym łatwiej będzie ci zbudować realną, skuteczną samodyscyplinę.

Samodyscyplina a mózg: co mówią najnowsze badania?

Jak działa neurobiologia samodyscypliny

Za twoją zdolność do samodyscypliny odpowiadają głównie kora przedczołowa, ciało migdałowate i struktury limbiczne. W praktyce oznacza to, że każda decyzja o pracy zamiast scrollowania jest wynikiem mikrobitwy między racjonalnym planowaniem a impulsywną chęcią natychmiastowej przyjemności. Najnowsze polskie badania, prowadzone w 2024 roku na Uniwersytecie Warszawskim, wykazały, że osoby regularnie ćwiczące samokontrolę mają wyraźnie zwiększoną aktywność kory przedczołowej oraz niższy poziom stresu w zadaniach wymagających skupienia. Długofalowe zmiany w mózgu nie są mitem – to efekt powtarzalnych mikrodecyzji każdego dnia.

Tabela 3: Statystyczne różnice neurobiologiczne. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań UWr, 2024.

Dlaczego nawyki są ważniejsze niż motywacja

Motywacja jest loterią – raz jest, raz jej nie ma. Nawyki wymagają wysiłku na starcie, lecz później działają na autopilocie. Różnica? Nawyk nie wymaga codziennej walki. Przykład studentki z Krakowa pokazuje, że codzienna sesja nauki o stałej porze, nawet bez „flow”, przyniosła efekty po trzech tygodniach. Sportowiec z Gdańska wprowadził nawyk rozciągania przed treningiem, co po miesiącu przełożyło się na mniejszą liczbę kontuzji. Freelancer z Warszawy zautomatyzował poranne planowanie, ograniczając chaos już na etapie śniadania.

Mikronawyki – np. 2-minutowy start zadania – przełamują cykl prokrastynacji. Każdy, kto liczy na cudowny przypływ motywacji, prędzej czy później wróci do starych schematów.

Samodyscyplina w polskich realiach: case studies i historie

Historia warszawskiego freelancera

Adam, freelancer z Warszawy, przez lata nie potrafił utrzymać rytmu pracy. Próbował dziesiątek aplikacji, planów i książkowych porad. Przełom nastąpił, gdy zaczął śledzić każdą przepracowaną godzinę – dosłownie, z zegarkiem w ręku. Po sześciu miesiącach systematycznego monitoringu okazało się, że z 12 godzin deklarowanej „pracy” realnych było... 5. Wdrożenie prostego systemu: praca w blokach po 45 minut, 15 minut przerwy, zero social mediów – przyniosło wzrost efektywności o 60%. Klucz? Regularność, nie heroizm.

Studentka z Krakowa – droga przez chaos

Kasia, studentka z Krakowa, była mistrzynią prokrastynacji. Przez pół roku próbowała różnych strategii, zanim znalazła swój system. Co nie działało? Skomplikowane aplikacje, „nagrody” za naukę i próby uczenia się do późna. Co pomogło? Powtarzalny rytuał: nauka zawsze o 9:00, bez względu na nastrój. Po kilku tygodniach zauważyła spadek lęku przed egzaminami i lepszą koncentrację.

1. Ustalanie priorytetów na kartce, nie w aplikacji.
2. Nauka w tych samych godzinach codziennie.
3. Blokowanie rozpraszaczy aplikacją na komputer.
4. Przerwy z ruchem, nie social mediami.
5. Zapisywanie każdego drobnego sukcesu.
6. Wspólna nauka raz w tygodniu z zaufaną osobą.

Sportowiec z Gdańska: dyscyplina na nowym poziomie

Paweł, sportowiec z Gdańska, twierdzi, że „trening głowy” to 90% sukcesu. Jego sposób: codzienna wizualizacja celu i żelazna rutyna regeneracji po treningu. Odrzucił perfekcjonizm na rzecz procesu – gdy pojawiała się słabość, nie karał się, lecz analizował, co można poprawić.

"Trening głowy to 90% sukcesu." – Paweł, zawodnik MMA

Technologia, AI i przyszłość samodyscypliny

Aplikacje, AI i przyjaciel.ai – nowa era wsparcia

W polskich miastach coraz łatwiej znaleźć kogoś, kto korzysta z aplikacji do produktywności albo wsparcia AI. Narzędzia takie jak przyjaciel.ai nie tylko pomagają w organizacji dnia, ale oferują też wsparcie emocjonalne i redukcję stresu – kluczowe dla utrzymania samodyscypliny w dłuższej perspektywie. Dzięki algorytmom AI możesz nie tylko śledzić postępy, ale też uzyskać natychmiastową motywację do działania czy poradę w kryzysie.

• Automatyczne blokowanie rozpraszaczy.
• Analiza nastroju na podstawie aktywności.
• Przypomnienia o odpoczynku, nie tylko zadaniach.
• Personalizowane sugestie na trudne dni.
• Szybkie wsparcie emocjonalne w real time.
• Zgłaszanie postępów – bez oceniania.
• Motywujące powiadomienia, oparte na danych, a nie pustych frazesach.
• Możliwość dzielenia się sukcesami z innymi użytkownikami.

Czy technologia może zastąpić silną wolę?

Debata o tym, czy AI może „zastąpić” wolę człowieka, trwa. Eksperci podkreślają, że technologia bywa wsparciem, ale staje się zagrożeniem, gdy zamienia się w kolejne źródło uzależnienia. Zbyt częste powiadomienia mogą zwiększać rozproszenie, a ślepe poleganie na algorytmach – osłabić własną inicjatywę.

Tabela 4: Plusy i minusy cyfrowych narzędzi dyscypliny. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań APA, 2024.

Konfrontacja: kontrowersje i ciemne strony samodyscypliny

Kiedy samodyscyplina szkodzi

Nadmierna dyscyplina prowadzi do wypalenia i wyczerpania emocjonalnego. Polska od lat znajduje się w czołówce krajów o wysokim poziomie wypalenia zawodowego – w 2024 r. aż 46% pracowników raportowało symptomy chronicznego zmęczenia według badań GUS. Zmuszanie się do działania ponad siły nie jest cnotą, lecz drogą do poważnych zaburzeń psychosomatycznych. Warto uczyć się odpuszczać – nie z lenistwa, lecz dla własnego zdrowia psychicznego.

"Prawdziwa siła to czasem odpuszczenie." – Julia, konsultantka IT

Granica między zdrową dyscypliną a obsesją

Obsesyjna samodyscyplina objawia się brakiem elastyczności, chronicznym poczuciem winy i kompulsywnym kontrolowaniem każdego aspektu dnia. To już nie sukces, a uzależnienie od kontroli.

1. Brak czasu na odpoczynek, nawet w weekendy.
2. Poczucie winy przy każdym „odstępstwie” od planu.
3. Drastyczne kary za najmniejsze potknięcia.
4. Zrywanie kontaktów z osobami, które nie podzielają stylu życia.
5. Zastępowanie relacji obowiązkami.
6. Utrata radości z codziennych czynności.
7. Przekonanie, że dyscyplina to tożsamość, nie narzędzie.

Polska kultura od lat gloryfikuje przepracowanie, co przekłada się na wysoką akceptację niezdrowych wzorców działania – „praca ponad wszystko” to często pułapka, a nie droga do spełnienia.

Samodyscyplina a zdrowie psychiczne

Jak emocje i stres sabotują twoje cele

Niedotrzymane postanowienia nakręcają spiralę stresu i lęku. Według badań APA, chroniczny stres osłabia zdolność do racjonalnego wyboru i samokontroli – im większy poziom napięcia, tym łatwiej poddać się pokusie. Przykład: pracownik biura, który po kilku tygodniach narzuconej diety i planu treningowego, pod naporem deadline’ów, wraca do starych nawyków. Dlaczego? Bo mózg w stanie stresu szuka natychmiastowej ulgi, a nie długofalowych korzyści.

• Stres chroniczny: Długotrwały, niszczący organizm i zdolność do planowania. Najczęściej skutkuje powrotem do destrukcyjnych nawyków.
• Samowspółczucie: Umiejętność traktowania siebie z łagodnością po porażce, nie z pobłażliwością, lecz z życzliwością.
• Regulacja emocji: Świadome zarządzanie własnym stanem psychicznym, które pozwala utrzymać motywację mimo trudności.

Praktyczne strategie radzenia sobie z presją

Skuteczna samodyscyplina wcale nie wyklucza troski o zdrowie psychiczne. Oto dziesięć sprawdzonych strategii, które łączą naukowe podejście z codzienną praktyką:

1. Codzienny mikroodpoczynek (np. 2 minuty świadomego oddechu).
2. Zaplanowane przerwy w pracy.
3. Regularna aktywność fizyczna (nawet 10 min spaceru).
4. Ograniczanie ekspozycji na negatywne media.
5. Rozmowa z zaufaną osobą lub wsparcie AI, np. przyjaciel.ai.
6. Rezygnacja z multitaskingu.
7. Ćwiczenia wyciszające przed snem (nie ekran, a muzyka lub książka).
8. Umiejętność mówienia „nie” nadmiernym zobowiązaniom.
9. Dziennik emocji i postępów.
10. Systematyczne przypominanie sobie o celu, dla którego zaczęto zmianę.

Łączenie dyscypliny z dbałością o równowagę psychiczną zwiększa szansę na trwałą zmianę i poczucie spełnienia.

Samodyscyplina w różnych kulturach i epokach

Porównanie: Polska, Japonia, USA

Każdy kraj wypracował własny model samodyscypliny. W Polsce ciągle króluje „zaradność” i kombinowanie, w Japonii – społeczna odpowiedzialność i rytuał, w USA indywidualizm i kultura osiągnięć. Wnioski? Polska może uczyć się konsekwencji od Japończyków i wiary w siebie od Amerykanów, ale nigdzie nie ma jedynej słusznej drogi.

Tabela 5: Cechy samodyscypliny w różnych kulturach. Źródło: Opracowanie własne na podstawie analiz socjologicznych, 2023.

Jak zmieniało się pojęcie samodyscypliny na przestrzeni lat

Od PRL-owskiej dyscypliny przez strach, przez lata 90. – boom na coaching i samorozwój, do 2024, gdzie dyscyplina to synonim elastyczności i zdrowych granic. Każda dekada przynosiła nowy model – od ślepego podporządkowania, przez bunt i eksperymenty, do personalizacji i samorozwoju.

1. PRL: Dyscyplina przez przymus i represje.
2. Transformacja: Eksperymenty i chaos.
3. Lata 2000: Moda na coaching, afirmacje, pierwsze aplikacje.
4. Po 2010: Systemy, AI, personalizacja wsparcia.
5. 2024: Samodyscyplina jako narzędzie do życia na własnych zasadach.

Przyszłość? To raczej dalsza indywidualizacja niż kolejne uniwersalne recepty.

Twoja droga do brutalnie szczerej samodyscypliny

Checklist: Czy jesteś gotów na zmianę?

Zanim zaczniesz, ważna jest brutalna szczerość wobec siebie. Samodyscyplina boli, kosztuje i nie zawsze daje natychmiastowe efekty – jeśli nie jesteś gotów zmierzyć się z własnymi wymówkami, nie ruszysz z miejsca.

• Czy potrafisz przyznać się do własnych błędów?
• Czy masz jasny cel, a nie tylko ogólne marzenie?
• Czy akceptujesz, że porażki są elementem procesu?
• Czy masz plan na dni słabości?
• Czy rozumiesz, że odpoczynek to nie luksus?
• Czy potrafisz zrezygnować z natychmiastowej nagrody?
• Czy masz wsparcie (ludzi lub narzędzi)?
• Czy śledzisz postępy, nie tylko efekty końcowe?
• Czy jesteś gotów zmieniać system, gdy nie działa?
• Czy potrafisz być dla siebie życzliwy w kryzysie?
• Czy nie zrzucasz winy za brak postępów na innych?
• Czy wiesz, dlaczego naprawdę chcesz się zmienić?

Interpretacja: Jeśli na ponad połowę pytań odpowiadasz „nie” – zacznij od pracy nad podstawami, nie od kolejnych czelendżów.

Najczęstsze pytania i odpowiedzi

W polskich forach temat samodyscypliny wraca jak bumerang. Oto dziewięć zaskakujących pytań – i szczere odpowiedzi:

• Czy samodyscyplina wyklucza spontaniczność?
  Nie – wręcz ją umożliwia, bo daje poczucie kontroli nad czasem.
• Dlaczego nie mogę utrzymać nowych nawyków?
  Prawdopodobnie próbujesz zmienić za dużo naraz.
• Czy motywacja jest ważniejsza niż nawyki?
  Nie – nawyki wygrywają w długim okresie.
• Czy porażka oznacza, że się nie nadaję?
  Nie – każda porażka to okazja do nauki, nie wyrok.
• Czy odpoczynek to lenistwo?
  Nie – to konieczność dla mózgu i ciała.
• Jak radzić sobie z krytyką otoczenia?
  Traktuj ją jako okazję do autorefleksji, ale nie pozwól, by cię definiowała.
• Czy technologie mogą zastąpić wsparcie ludzi?
  Nie – to narzędzie, nie substytut relacji.
• Czy warto korzystać z AI i aplikacji?
  Tak, jeśli są wsparciem, nie kolejnym powodem do presji.
• Czy wiek ma znaczenie dla samodyscypliny?
  Nie – zmiana jest możliwa w każdym wieku, choć wymaga innych strategii.

Nie bój się zadawać pytań, które podważają twoje przekonania.

Zakończenie: wyzwanie na 7 dni

Czas na brutalne podsumowanie: samodyscyplina nie zaczyna się od wielkiej deklaracji, ale od mikrodecyzji – codziennie, nawet wtedy, gdy masz wszystkiego dość. Przekonaj się, ile możesz zrobić w 7 dni – bez wymówek, za to z pełną świadomością, że każda porażka to krok do przodu. Wyzwanie? Odhaczaj każdy dzień, nie dla innych, lecz dla siebie. A gdy poczujesz, że nie masz już siły – wróć do tej brutalnej, ale wyzwalającej prawdy: samodyscyplina to nie kara, to wolność. Jeśli chcesz, by towarzyszył ci ktoś, kto zrozumie twoje emocje i nie wyśmieje twoich potknięć, przyjaciel.ai może stać się twoim partnerem w tej drodze.